Covid-19 Pandemisi

Covid-19 Pandemisi

Coronavirus hastalığı 2019 veya “COVID-19,”  yeni bir tip virüs olan SARS-CoV-2 virüsünün neden olduğu bir enfeksiyondur.  Coronavirüs ailesi hem insan hem de hayvanlarda hastalığa neden olan bir ajandır. Bu virüsün ana kaynağı yarasalar gibi görünmektedir. Direk onlardan insana mı? veya bir başka ara konaktan insana mı? bulaştığı henüz bilinmemektedir.

2019’un sonunda Çin’in Wuhan şehrinde aynı anda birçok hastada gözlenen akciğer enfeksiyonu etkeni olarak saptanan bu yeni tip coronavirüs dikkat çekmeye başladı. Hızla Çin’de yayılarak önce bir epidemi (bölgesel salgın hastalık), global dolaşımın bir sonucu olarak da tüm dünyaya yayılarak bir pandemi (dünya çapında salgın hastalık) halini aldı. Dünya Sağlık Örgütü şubat 2020’de bu enfeksiyona COVID-19 (coronavirus disease 2019) adını verdi. Bu salgını da pandemi olarak ilan etti.

NASIL BULAŞIR?

Şu ana kadar bilinen 2 çeşit bulaş yolu vardır:

  1. Damlacık Yolu: 2 mt. mesafeden (ki bu mesafenin çok daha fazla olduğu yönünde bilgiler de var) hasta kişinin hapşurma, öksürme, hatta konuşması sırasındabile başkasının göz, ağız, burun veya hava yollarına bulaşması
  2. Temas: Hasta kişinin solunum yolu salgıları ile kirlenmiş olan yüzey, eşya ya da eline temas sonrası, kişinin kendi ağzı, burnu veya gözüne temas etmesi.

Damlacık yolu ile ortama saçılan virüsün 2 mt.den daha fazla mesafe katedip etmediği veya damlacıkların havada asılı kalıp kalmadığı henüz netlik kazanmadığından tüm önlem önerilerine uyulması çok çok önemlidir.

Şikayeti olan kişi en yüksek oranda yayan durumundadır. Özellikle şikayet başlangıcında yayma oranı hastalık sonlarına doğru daha fazladır. Sıklığı bilinmemekle beraber şikayeti olmayanların da bulaştırdığı bilinmektedir.

COVİD-19 ENFEKSİYONU

Şikayetler virüsü aldıktan ortalama 4-5 gün (2-14 gün) sonra başlar. Hastalığın şiddeti hafiften kritiğe kadar değişmektedir. Çoğu enfeksiyon şiddetli olmamakla beraber, ciddi vakar ve ölüm oranlarının bölgeden bölgeye, cinsiyete, yaş gruplarına ve kişinin ek bir sağlık sorunu olup olmadığına göre değişmektedir.

Şiddetli Enfeksiyon İçin Risk Faktörleri

Her yaş grubundan sağlıklı kişiler için bile bu enfeksiyonu ağır geçirmek mümkündür. Ancak daha sıklıkla ileri yaş, özellikle 65 yaş üstü ve altta yatan bazı hastalıkları olanlarda enfeksiyon daha ağır seyretmektedir. Şu ek hastalıkları olanlar da risk artmıştır:

Kalp damar hastalıkları

Diyabet

Hipertansiyon

Kronik akciğer hastalığı

Kanser

Kronik böbrek hastalığı

Bazı sağlık kuruluşları savunma sisteminin bozukluğu ile seyreden hastalıklar, ağırı obezite (Vücud Kütle İndeksi ≥40), ve karaciğer hastalarını da riskli grup kabul etmektedir.

Risk grubundaki erkeklerde ölüm oranı kadınlardan daha fazladır.

Enfeksiyon Bulguları

COVİD-19’a bağlı gelişen en sık ciddi enfeksiyon akciğerlerdedir. Belirgin özellikleri ateş, öksürük, nefes darlığı ve akciğer görüntüleme yöntemlerinde görülen iki taraflı tutulumdur.  Yine de solunum yollarını tutan diğer virüs kaynaklı enfeksiyonlardan ayırdedici güvenilir tipik klinik özellikler yoktur.

En sık görülen şikayetler sırasıyla, ateş, halsizlik ve kuru öksürüktür.

Daha az sıklıkta görülen şikayetler ise baş ve kas ağrısı, burun akıntısı, boğaz ağrısı, nefes darlığı, bulantı, kusma ve ishaldir. Daha nadir olmakla beraber, koku ve tat alma hissinde azalma da çok tipik şikayetlerdir.

Enfeksiyon Seyri

Çoğu kişide şikayetler 1-2 haftada hafifler. Enfeksiyon, uzun dönemde kalıcı soruna neden olmaz. Bazı kişilerde hiç şikayet olmaz. Çocuklarda da görülmesine rağmen ağır seyretme sıklığı azdır.

Akciğer enfeksiyonu gelişenlerde, şikayetlerin başlamasından ortalama 5 gün sonra nefes darlığı başlar ve 7 gün sonra hastaneye başvurma ihtiyacı belirir. En ciddi sorunlardan olan akut solunum sıkıntısı, nefes darlığı başladıktan çok kısa bir süre sonra ortaya çıkabilir. Bu grup hastanın beşte birinde solunum destek makinasına (ventilatör) bağlanma gereği doğar. En sık diyabet ve hipertansiyon olanlarda akut solunum sıkıntısı gelişmektedir.

COVİD-19’a bağlı gelişen diğer ciddi sorunlar ise aritmi, akut kalp hasarı, kardiyomiyopati, şok ve maalesef ölümdür.

Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre hafif COVİD-19 enfeksiyonunda iyileşme 2 hafta, şiddetli enfeksiyon da ise 3-6 haftadır.

NE ZAMAN HASTANEYE BAŞVURMALI

Hastaneye başvurmanız gereken durumlar şunlardır:

  1. Ateş, kuru öksürük, nefes darlığı, kırgınlık gibi grip şikayetleri veya bulantı, kusma, ishal varsa
  2. COVİD pozitif bir kişi ile 2 mt.den yakın mesafede bulunduysanız
  3. Nefes darlığı şikayeti artarsa hastaneye başvurmalısınız.

Şikayetleriniz ağır değilse, evde kalıp kendinizi izole etmelisiniz.

COVİD-19 TEST GEREKLİLİĞİ

Hastalık şüphesi varsa boğaz ve burundan sürüntü alınarak test yapılır. Balgam da çıkarıyorsanız ondan da kültür için örnek alınır.  Böylece COVİD-19 mu? yoksa başka bir üst solunum yolu enfeksiyonu geçiririp geçirmediğiniz ayırtedilebilir.

Eldeki test kısıtlılığı nedeniyle bu dönemde testler öncelikle şu gruplar için yapılması önerilmektedir:

  • Açıklanamayan solunum yolu hastalığı nedeniyle hastaneye yatan kritik durumda hastalar
  • Şikayeti olan sağlık çalışanları
  • Risk faktörü ve şikayeti olan kişiler

Bazı yerlerde teste ulaşmak mümkün olmayabilir. Bu durumda evde kalıp kendinizi izole etmeniz ve şikayetleriniz kötüleşirse hastaneye başvurmanız gerekir.

COVİD-19 ENFEKSİYON TEDAVİSİ

COVİD-19 enfeksiyonuna yönelik birebir etkin bir tedavi yoktur. Çoğu kişi evde kalıp kendini izole ederek bu enfeksiyonu atlatır. Ancak ciddi bulguları olanların hastaneye başvurması gerekir.

Hafif Enfeksiyon: Evde İzolasyon

COVİD-19 enfeksiyonunun hafif seyrettiği durumlarda çoğu enfekte kişi evde dinlenerek iyileşir. Hafif derecede olan ateş ve öksürük sıklıkla 2 haftada geriler. Bol sıvı almak, dinlenmek ve ateş düşürücü olarak parasetamol önerilir.

Bu dönemde evde izolasyon başka kişilere bulaşmayı önler. Testin pozitif olup olmadığı ve şikayetlerin şiddeti, izolasyon süresini belirler.

Hastada COVİD-19 teti pozitif çıkmış ise:

  1. Ateş düşürücüye gerek kalmaması VE
  2. Şikayetlerde gerileme VE
  3. En az iki kere 24 saat ara ile boğaz-burun sürüntüsünden yapılan testlerin negatif çıkması ile izolasyon sonlanır.

Eğer CPVİD-19 testi yapılmadan hastaya ev izolasyonu önerildi ise:

  1. Şikayetlerin başlamasından beri en az 1 hafta geçtiyse VE
  2. Şikayetlerin iyileşmesinden (ateş düşürüyüye gerek duymama ve öksürük, nekes darlığı gibi şikayetlerde iyileşme) sonra en az 72 saat geçtiyse izolasyona son verilebilir.

Şiddetli Enfeksiyon: Hastaneye Yatış

COVİD-19 enfeksiyonunun şiddetli seyrettiği durumda, ciddi solunum sıkıntısı hastaneye yatmayı ve gerekirse yoğun bakıma alınmayı gerektirir.  Hastanede ideal olan, kişinin ‘izolasyon odası’ denilen özel hava dolaşımının olduğu bir odaya alınmasıdır. Ama bu şartlar maalesef çok kısıtlıdır. Sadece özel tulum, eldiven, maske ve gözlük kullanan tıbbi personel bu odaya girebilir.

Sağlık çalışanları solunum ve diğer vücud fonksiyonlarınızı takip eder. Ekstra oksijen desteğine ihtiyacınız olabilir.  Hatta solunuma destek olan ‘ventilatör’e bağlanmanız gerekebilir.

Doktorlar işe yarayacağını düşündükleri çeşitli ilaçların üzerinde çalışmaktadır. Bazı durumlarda bunlara başvurabilirler.

COVİD-19 ENFEKSİYONUNA KARŞI ÖNLEMLER

Enfeksiyonun yayılmasını önlemek, ancak önerilen önlemlere herkezin uyması ile mümkündür. Bu enfeksiyonda en önemli sorunlardan biri, bir kişinin ortalama 5 kişi (Türkiye’de bu sayı 16 olarak bildirildi) gibi çok sayıda insana virüsü bulaştırmasıdır. Hep söylenen tıbbi gerçek şudur: ‘Virüs dolaşmamaktadır. Dolaşan insanlardır’.

COVİD-19 enfeksiyonunun yayılmasını önlemek için şu önlemler herkes için önerilir:

  • Sabun ve su ile el yıkanması: Ellerinizi sık sık sabun ve su ile yıkayın. Özellikle dışardan eve gelince hemen ve başka kişilere, eşyalara, yüzeylere temastan sonra tekrar yıkayın. El yıkama süresi en az 20 saniye olmalıdır. El bileği, parmak araları, tırnaklar da iyice yıkanmalıdır. Elinizi kağıt havluya silip atmanız önerilir.
  • Elinizi yıkamak mümkün değilse %60 alkol içeren dezenfektan ile ellerinizi aynı sabunla yıkarmış gibi temizleyebilirsiniz.
  • Kadınlar için saçların toplu olması, tırnakların kısa ve ojesiz olması da önerilmektedir.
  • Temas ettiğiniz yüzey ve eşyaları temizleyin ve dezenfekte edin.
  • Ellerinizi yüzünüze, gözünüze, burnunuza ve ağzınıza götürmeyin.
  • Öksürme, hapşırma sırasında dirsek iç yüzü ile ağız ve burnunuzu kapatın.
  • Dışarı çıkınca mutlak maske kullanın.
  • Hastalık şikayeti olanlardan uzak durun.
  • Hasta olunca evde kalın.
  • Kalabalıklardan uzak durun.
  • EVDE KALIN !!!
  • 2 mt. sosyal mesafenizi koruyun !!! Hatta evde bile 2 mt. sosyal mesafenizi koruyun.
  • Sağlıklı olsanız bile başkaları ile teması sınırlamak enfeksiyon yayılımını önler. İki kişiden fazla sayıda insanın birarada olması bile önerilmemektedir.

EVDE COVİD-19 POZİTİF KİŞİ OLMASI

Evde COVİD-19 pozitif kişi varsa kendinizi ve başkalarını korumak için ek önlemler almalısınız. Hasta kişiler, başkalarından uzak tutulmalıdır. Buna ‘kişisel izolasyon’ denir. Bunun için mümkünse kendi banyo/tuvaleti olan, koridorun ve rüzgarın estiği yönün en sonunda olan bir oda kullanılmalıdır. Odada çok az eşya, mobilya, malzeme bulunması ve iyi havalanması önerilir. Odada kesinlikle klima kullanılmamalıdır. İzolasyon odası düzenli olarak temizlenmeli / dezenfekte edilmelidir. Odada, kapağı kapalı olan bir çöp kutusu bulunmalıdır.

Eğer evde kişisel izolasyon için ayrı bir oda bulmak mümkün değilse, o zaman hasta kişinin yatağı ayrılmalıdır. Bu yatak oturma odasından uzakta bir odaya ve odadaki diğer kişilerin yatağından en az 2 mt. uzak mesafede olmalı. Hasta kişi ile diğer bireyler arasında en az temas olmalı, ev içinde de 2 mt. sosyal mesafe korunmalıdır.

Hastalar başkaları ile aynı odada olmak zorunda ise mutlak maske takmalı. Hasta birisine bakıyorsanız sizin de maske kullanmanız gerekmektedir.

Evin de sık temizlenmesi gerekir. Sehpa, masa, yatak, kapı kolları, banyo yüzeyleri gibi sık dokunulan şeyleri hergün  düzenli temizleyin. Temizlik malzemesi olarak sabunlu su veya dezenfektan kullanabilirsiniz. Dezenfektanların ise en az %60 alkol içermesi gerekir. Temizlik sırasında tek kullanımlık eldiven kullanın. Hasta kişinin kıyafet, çamaşır, mutfak araçları ve çöpüne de dokunurken eldiven giyin. Ellerinizi sabun ve su ile sıkça yıkayın.

İzole kişi kendi odasında yemek yemelidir. Kendi odası yoksa, herkesden ayrı tek başına yemelidir.

Ev halkı dışında eve kimseyi almayın.  Birarada oturmayın. İzole edilen kişiye destek olun, motive edin, yardım edin.

İzolasyondaki kişi izolasyon alanını terk ederse veya ateş, kuru öksürük, boğaz ağrısı veya nefes darlığı şikayetleri olursa polis ve hastaneyi haberdar edin.

STRES VE KAYGI İLE BAŞETMEK

Hakkında birçok bilinmezin olduğu bu COVİD-19 pandemi krizi sırasında üzüntü, korku, kızgınlık, kaybolmuşluk hissi ve kaygı duymak herkes için çok doğal bir tepkidir.  Başta kendiniz ve aileniz için bu endişe ile çeşitli şekilde başedebilirsiniz.

Öncelikle kontrol edebilecekleriniz üzerine odaklanın. Çünkü kendini kontrol edebilenler etrafında olup bitenlere daha çok hakim olabilir. Büyük resmi aklınızdan çıkarmayın: İnsanlık birçok felaketin üstesinden geldi. Bunun da üstesinden gelecektir. Anı yaşamaya odaklanın. Geçmişi değiştiremeyiz ama bugünü yaşayarak kendimizi gelecek için hazırlayabiliriz.

Kaygının en önemli nedenlerinin başında bu bilinmezle ilgili bilgi sahibi olmaya çalıştığımız kaynaklar gelmektedir. COVİD-19 pandemisinin haberlerde yer alma oranı, tehlikenin boyutunu işaret etmeyebilir. Her gün her kanalda sürekli aynı haberlere maruz kalmak dünyada başka hiçbir sorun yokmuş, sadece bu enfeksiyon varmış gibi yanlış bir algı yaratmaktadır. Halbuki açlık nedeniyle veya savaşlarda hergün COVİD-19 enfeksiyonundan daha fazla insan ölmektedir.

Unutmayın ki bu yeni bir virüstür. Bilgiler yaşandıkça toplanmakta, analiz edilmekte ve bilimsel çalışmalar belli bir aşamaya gelmeden hiçbir veri netlik kazanmamaktadır. O yüzden, bu virüsle ilgili duyduğunuz herşey doğru olmayabilir. Haber kaynaklarınızı kontrol edin. Güncel bilgilere ulaşmak için dünya sağlık örgütü, tabip odası, sağlık bakanlığı gibi güvenilir kaynaklara başvurun. Konusunda uzman olmayan kişileri dikkate almayın,  onları dinlemeyin.

Haber alma sıklığını mümkün olduğunca azaltın.  Whatsup, facebook, twitter gibi gereksiz, korkutucu, abartılı ve yanlış bilgi kaynağı olma riski yüksek olan ortamlardan uzak durun. Gereksiz kirli bilgi yükünü üstünüzden atın. Sosyal medya haberlerine daha az bakın. Sizde endişe ve gerginlik oluşturan yayınlardan uzak durun. Gelişmeleri sadece güvenilir kaynaklardan, günde 2-3 kez edinin.

Sadece aklın ve mantığın sizi yönetmesine izin verin. Korkunun kararlarınızı etkilemesine izin vermeyin. Geçmişte sizi rahatlatan aktiviteleri, hobileri tekrar hatırlayın. Bu evde geçirdiğiniz dönem öğrenmeyi planladığınız, gevşemenize yardımcı olacak ne ise ona başlamanın tam zamanı. Eğer kaygı kontrolünde istediğiniz mesafeyi katedemiyorsanız, hiçolmadı günde en az 15 dakika COVİD-19 ile ilgili düşüncelerinizi mola verin.

Evde kalmak zorunda olduğumuz bugünlerde sağlıklı bir yaşam tarzını devam ettirmeliyiz. Sağlıklı beslenmeliyiz. Hala sigara kullanılıyorsa kesinlikle bırakmanın tam zamanı çünkü ölümlerin büyük oranı sigara içenlerde görülmektedir. Bu sancılı dönemi sizin sağlığınıziçin olacak bir fırsata dönüştürebilirsiniz. Cep telefonu uygulamalarından evde yapabileceğiniz egzersizler bulabilirsiniz.

Uyku düzeninizi bozmayın, geç saatlere kalmayın. Günlük kaliteli uykunuzu almaya özen gösterin. Dinlenin ve kendinizi yaşamın bu yeni dönemi için yenileyin. Güne erken başlayıp bir plan yapmalın. Kendiniz için anlamlı olan aktiviteleri planlayın. Evde keyifle yapabileceğiniz aktiviteler bulabilirsiniz. Hobilerinize devam edibilirsiniz.

Akraba, eczane, market, taksi durağı gibi önemli telefon numaralarını görünür yerlere yazıp koyun. Sevdiklerinizle uzaktan da olsa iletişimi kesmeyin. Onlarla konuşmak sizi rahatlatacaktır. Ancak eve ziyaretçi de kabul etmeyin. Unutmayınız ki COVİD-19 enfeksiyonu çoğu kimsede hiç bulgu vermez veya hafif atlatılır. Her zaman enfeksiyonlardan korunmak için hazırlıklı olmak gereklidir. Enfeksiyon riskini en aza indirgemek ve yayılmasını önlemek için elimizden geleni yapmak çok önemlidir. Bunu yaparken de paniğe kapılmamak gerekir.

Her inişin bir çıkışı vardır. Bu pandemiden de hep beraber çıkacağız. Çocuklarımız için daha güvenli sağlıklı ve huzurlu bir dünya yaratacağız.

 

Sunum için lütfen tıklayın.